Spis tematów / Społeczeństwo i trendy
Zakupy w niedzielę: opinie przed zakazem handlu i po nim
Na początku lat 2000. większość Polaków przynajmniej od czasu do czasu robiła zakupy w niedzielę i była przeciwna zakazowi handlu. Dwie dekady później zakaz obowiązuje, a sondaże pokazują społeczeństwo podzielone mniej więcej po równo. To dobry przykład, jak opinie zmieniają się po wprowadzeniu zmiany.
Jak wprowadzano zakaz
Ustawa ograniczająca handel w niedziele weszła w życie 1 marca 2018 roku i była wprowadzana stopniowo:
- 2018: handel w dwie niedziele w miesiącu,
- 2019: w jedną niedzielę w miesiącu,
- od 2020: zakaz z kilkoma niedzielami handlowymi w roku (przed świętami, na koniec stycznia, kwietnia, czerwca i sierpnia).
Zakaz ma wyjątki: małe sklepy, w których za ladą stoi właściciel, stacje paliw, apteki, piekarnie, sklepy na dworcach i lotniskach. Od 2025 roku wolna od pracy w handlu jest też Wigilia, a w grudniu są trzy niedziele handlowe.
Co pokazywały sondaże
Przed wprowadzeniem zakazu wyniki zależały od pracowni i sformułowania pytania:
Różnica między 61% a 39% w tym samym roku to nie błąd statystyczny, tylko efekt pytania. CBOS pytał o ogólny pomysł zakazu, który brzmi jak ochrona pracowników handlu. Badanie dla organizacji pracodawców pytało o konkretną propozycję związkową, z którą część badanych się nie utożsamiała. Później, już po wprowadzeniu zakazu, w sondażu UCE Research zakaz popierało 44%, a za jego zniesieniem było 46%.
Przyzwyczajenie do zmiany
W badaniach opinii często widać zjawisko przyzwyczajania się do status quo. Przed zmianą ludzie oceniają koszty, które sobie wyobrażają. Po zmianie oceniają rzeczywiste doświadczenie, a do tego dochodzi niechęć do kolejnej zmiany. Zakupy przesunęły się na soboty i piątki, rozwinęły się sklepy otwarte w niedziele dzięki wyjątkom (np. z punktem pocztowym) i zakupy przez internet. Dla wielu osób niedziela bez zakupów stała się po prostu normą.
Na co uważać w sondażach o zakazie
- Kto zlecił. Związki zawodowe, organizacje pracodawców i sieci handlowe mają w tym sporze wyraźne interesy, a pytania w zleconych przez nie badaniach bywają ułożone tak, by sprzyjały ich stanowisku.
- Ogólne czy szczegółowe pytanie. "Zakaz handlu" to co innego niż "zakaz pracy w niedzielę dla kasjerów" albo "jedna niedziela handlowa w miesiącu".
- Podziały. Zakaz częściej popierają kobiety, osoby starsze i mieszkańcy wsi, rzadziej młodzi i mieszkańcy dużych miast.
Zobacz też: jak powstaje sondaż i wyprzedaże i planowanie zakupów.
Źródła
- Ustawa z 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (z późniejszymi zmianami).
- CBOS, komunikaty o stosunku do ograniczenia handlu w niedziele (2016, 2017).
- Sondaż TNS dla Konfederacji Lewiatan (2016), sondaż UCE Research i Grupy Offerista.