CATI, CAWI, CAPI: techniki wywiadu i ich słabe strony
Ta sama ankieta zadana przez telefon, w internecie i twarzą w twarz potrafi dać różne wyniki. Nie dlatego, że któraś technika jest "zła", tylko dlatego, że każda inaczej dociera do ludzi i inaczej wpływa na to, co mówią.
Trzy podstawowe techniki
| Skrót | Co oznacza | Jak wygląda |
|---|---|---|
| CAPI | wywiad bezpośredni wspomagany komputerowo | ankieter przychodzi do domu respondenta i zapisuje odpowiedzi na tablecie lub laptopie |
| CATI | wywiad telefoniczny wspomagany komputerowo | ankieter dzwoni i czyta pytania z ekranu; numery często generuje się losowo (RDD) |
| CAWI | wywiad internetowy | respondent sam wypełnia ankietę w przeglądarce, zwykle jako członek panelu internetowego |
Dawniej dominował PAPI, czyli wywiad z papierowym kwestionariuszem. Dziś to rzadkość, ale w starszych seriach danych (z lat 90. i 2000.) to właśnie on stoi za wynikami, co trzeba brać pod uwagę przy porównaniach.
Mocne i słabe strony
CAPI
Plusy: najlepiej sprawdza się przy próbach losowych z rejestru (np. PESEL), dociera do osób starszych i tych bez internetu, pozwala na długie wywiady i pokazywanie materiałów. Minusy: najdroższa i najwolniejsza technika. Obecność ankietera skłania do odpowiedzi "właściwych" społecznie: ludzie deklarują więcej czytania, mniej alkoholu, większe zainteresowanie polityką.
CATI
Plusy: szybka, stosunkowo tania, pozwala zrobić sondaż w dwa-trzy dni. Minusy: coraz mniej osób odbiera połączenia z nieznanych numerów, więc odsetek zrealizowanych wywiadów bywa niski. Wywiad musi być krótki, a pytań z długą listą odpowiedzi nie da się sensownie zadać przez telefon. Efekt ankietera jest słabszy niż w CAPI, ale nadal istnieje.
CAWI
Plusy: najtańsza, bardzo szybka, bez ankietera, więc odpowiedzi na drażliwe pytania są szczersze. Można pokazać obrazy, filmy, długie listy. Minusy: panele internetowe to zwykle próby nielosowe: należą do nich osoby, które same się zapisały i lubią wypełniać ankiety. Trudniej dotrzeć do najstarszych i najsłabiej wykształconych. Część respondentów odpowiada byle jak, żeby szybko skończyć, dlatego dobre panele wprowadzają pytania kontrolne.
Efekt techniki w praktyce
Różnice między technikami najlepiej widać w trzech typach pytań:
- Drażliwe tematy (alkohol, dochody, poglądy na mniejszości): w internecie ludzie przyznają się do rzeczy, o których nie powiedzą ankieterowi.
- Odpowiedź "trudno powiedzieć": w CAWI, gdy jest widoczna na ekranie, wybiera ją więcej osób niż wtedy, gdy ankieter jej nie czyta, ale przyjmuje, jeśli respondent sam ją poda.
- Preferencje partyjne: różne techniki docierają do innych elektoratów. Część różnic między sondażami różnych pracowni (tzw. efekt domu badawczego) wynika właśnie z techniki.
Mixed-mode, czyli łączenie technik
Coraz więcej badań łączy techniki: wylosowana osoba dostaje list i sama wybiera, czy chce odpowiedzieć ankieterowi w domu, przez telefon czy przez internet. Tak od 2020 roku pracuje na przykład CBOS w swoich regularnych sondażach na losowej próbie z rejestru PESEL. Łączenie technik zwiększa odsetek osób, które w ogóle odpowiadają, i pozwala dotrzeć do grup, których jedna technika nie obejmuje. Ceną jest to, że część różnic w wynikach może wynikać z techniki, a nie z poglądów, i trzeba to korygować przy analizie.
Co sprawdzić w raporcie z badania
- Jaką techniką zrealizowano wywiady (albo jaki był ich podział przy mixed-mode)?
- Czy próba była losowa, kwotowa, czy z panelu internetowego?
- Ile wynosił odsetek realizacji, czyli jaka część wylosowanych lub zaproszonych osób odpowiedziała?
- Czy przy porównaniu w czasie technika się nie zmieniła?
Zobacz też: dobór próby i błąd statystyczny oraz jak powstaje sondaż opinii publicznej.
Źródła
- CBOS, opis metod realizacji badań, w tym mixed-mode (cbos.pl).
- Literatura metodologiczna o efektach techniki (mode effects), m.in. artykuły w "Social Studies" (Uniwersytet Masaryka) o rekrutacji do badań internetowych.